Akebia pięciolistkowa - Akebia quinata

Akebia quinata, czyli akebia pięciolistkowa, to szybko rosnące pnącze o dekoracyjnych, dłoniasto złożonych liściach. Wiosną zdobią ją czekoladowopurpurowe kwiaty zebrane w grona, które roztaczają apetyczny zapach kakao i wanilii. Ta liana o pędach pnących w ciągu kilku lat porasta pergolę, ogrodzenie lub ścianę o wystawie wschodniej albo północnej. W obecności innego, genetycznie odmiennego egzemplarza wytwarza owoce o jadalnym miąższu.

Należąca do rodziny lardizabalowatych akebia pięciolistkowa (synonim Rajania quinata) pochodzi z Azji Wschodniej (Chin, Korei i Japonii), gdzie spotyka się ją na skraju lasu, w żywopłotach, nad brzegami rzek oraz na górskich zboczach, na wysokości od 300 do 1500 m n.p.m.
Roślina ta jest jednopienna: kwiaty męskie i żeńskie współwystępują w jednym gronie, jednak zawiązanie owoców wymaga zapylenia krzyżowego między dwoma genetycznie różnymi egzemplarzami.
Pnącze owija swoje pędy zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Jego pędy osiągają od 6 do 12 m długości, a szerokość rośliny wynosi od 1,80 do 3 m. Zdrewniałe, szarobrązowe pędy mają widoczne przetchlinki. System korzeniowy tej rośliny jest raczej płytki; pędy dotykające podłoża mogą ukorzeniać się przez naturalne rozmnażanie przez odkłady.
Liście, opadające na zimę lub półzimozielone w zależności od surowości zimy, są dłoniasto złożone: każdy liść ma pięć eliptycznych do odwrotnie jajowatych listków o długości od 4 do 7,5 cm. Ich barwa jest średniozielona, a pod wpływem chłodu może nabierać purpurowego odcienia.
Kwitnienie, od kwietnia do maja, pojawia się w zwisających „gronach” lub racemach wyrastających z kątów liści: liczne, drobne kwiaty męskie sąsiadują z kilkoma większymi kwiatami żeńskimi, z których każdy ma trzy mięsiste działki kielicha w kolorze czekoladowej purpury z fioletowymi refleksami. Ich zapach przypomina kakao z nutą wanilii lub przypraw. Po dostatecznie długim i ciepłym lecie oraz w obecności dwóch kompatybilnych egzemplarzy pojawiają się mięsiste, fioletowawe, wydłużone owoce o długości od 6 do 10 cm, które naturalnie pękają, odsłaniając biały, galaretowaty miąższ. Ma on łagodny, słodki smak i otacza liczne czarne nasiona; miąższ jest jadalny, a lekko gorzkawą skórkę lokalnie wykorzystuje się w Japonii do przygotowywania nadziewanych potraw. Roślina nie wytwarza odrostów korzeniowych, ale może rozprzestrzeniać się przez odkłady nisko położonych pędów; łatwo się ją rozmnaża przez sadzonki i przycina.
Warto pamiętać: w kilku wilgotnych i zalesionych regionach wschodniej części Ameryki Północnej gatunek ten jest obecnie uznawany za inwazyjny. W Europie w zależności od kraju uważa się go raczej za potencjalnie inwazyjny lub pojawiający się ekspansywnie; należy więc kontrolować jego wzrost i nie dopuszczać do wydostania się rośliny poza ogród.

Wykorzystaj akebię pięciolistkową do szybkiego porośnięcia pergoli, ażurowej trejaży lub starego pnia, prowadząc ją w ciągu pierwszych dwóch lat. Ta liana dobrze sprawdza się w ogrodach naturalistycznych i kompozycjach „leśnych” w klimacie umiarkowanym. Dobrze znosi półcień. Jeśli chcesz doczekać się owoców, posadź w pobliżu dwa genetycznie różne egzemplarze (niepochodzące z sadzonek ani odkładów). W rejonach o łagodnym klimacie, aby zapobiec niekontrolowanemu rozprzestrzenianiu się rośliny: usuń owoce przed osiągnięciem dojrzałości, jeśli nie chcesz dopuścić do samosiewu, przytnij pędy ukorzeniające się w podłożu i unikaj sadzenia przy granicy obszarów naturalnych.
Możesz zestawić ją z kwitnącymi wiosną lub latem pnączami, takimi jak powojnik górski ‘Mayleen’, róża pnąca ‘New Dawn’ czy wiciokrzew pomorski ‘Graham Thomas’. U jej podnóża posadź byliny okrywowe do cienia (epimedia, żurawki, hakenochloa smukła...).