Żółtodrzew pieprzowy - Zanthoxylum piperitum

Żółtodrzew pieprzowy, czasami nazywany także żółtodrzewem, jest prawdopodobnie najbardziej znanym i najczęściej uprawianym z tych niewielkich azjatyckich drzew określanych mianem żółtodrzewów pieprzowych. To właśnie jego wyjątkowo aromatyczne jagody są wykorzystywane, zwłaszcza w kuchni chińskiej, pod nazwą pieprzu syczuańskiego. Po niepozornym wiosennym kwitnieniu pojawiają się słynne drobne różowoczerwone jagody, których różową, suszoną i mieloną okrywę wykorzystuje się jako przyprawę. Połączenie różowej barwy owoców z ulistnieniem, które jesienią przybiera purpurowozłote tony, prezentuje się wspaniale u tego żółtodrzewu pieprzowego, który owocuje już w młodym wieku. Doskonale sprawdza się w żywopłocie nieformowanym, a jego młode, bardzo cierniste gałęzie świetnie nadają się na żywopłot obronny. Z tego powodu najlepiej posadzić go w pewnej odległości od przejścia, a podczas zbioru zakładać rękawice!

Pochodzący z prowincji Syczuan w południowo-zachodnich Chinach Zanthoxylum piperitum jest szeroko rozpowszechniony od Japonii po Wietnam. Należy do tej samej rodziny co cytrusy, czyli rutowatych, z którymi łączy go bardzo aromatyczne ulistnienie. Kilka gatunków tworzących rodzaj Zanthoxylum bywa trudnych do odróżnienia. Oznaczenie często opiera się na liczbie listków tworzących liście lub na cechach morfologicznych kwiatu, cierni czy głównego nerwu liści... Ten duży krzew zrzuca liście na zimę, okresowo znosi spadki temperatury do -18 °C i rozwija się w każdej przepuszczalnej, dostatecznie głębokiej glebie. Późne przymrozki mogą jednak uszkadzać kwiaty i przypalać młode pędy. Tylko głęboki cień zniechęca tego wytrzymałego żółtodrzewu pieprzowego.

W wilgotnej i żyznej glebie to niewielkie drzewo rośnie bardzo szybko. W wieku dojrzałym osiąga średnio 4 m wysokości i mniej więcej taką samą szerokość. Jego pokrój jest elegancki, naturalnie krzaczasty i rozłożysty, a całość opiera się na elastycznych gałęziach. Pień i młode gałązki pokrywają cienkie, płaskie ciernie, które z upływem lat znacznie poszerzają się u podstawy, podczas gdy ich końce tępieją. Z czasem tworzą osobliwe zgrubienia przypominające duże brodawki. Na gałązkach znajdują się liście opadające na zimę, ułożone naprzemianlegle, długości od 7 do 15 cm, podzielone na 11–21 owalnych, błyszczących listków o ząbkowanych brzegach, wyposażonych w gruczoły z olejkami eterycznymi i drobne kolce. Po roztarciu wydzielają łagodny zapach, jednocześnie korzenny, drzewny, cytrynowy i lekko pieprzny. Mają piękną, ciemnozieloną barwę, a jesienią przed opadnięciem przybierają żółte, pomarańczowe i różowopurpurowe odcienie. Kwitnienie pojawia się już u egzemplarzy w wieku 3 lub 4 lat (od wysiewu). Przypada na maj i czerwiec, mniej więcej wcześnie zależnie od klimatu, na pędach jednorocznych. Kwiaty są zebrane w niewielkie bukiety lub wierzchotki o średnicy od 3 do 5 cm i składają się z drobnych kwiatów miseczkowatych o żółtozielonej barwie. U tego krzewu występują zarówno kwiaty męskie, jak i żeńskie. Po zapyleniu na kwiatach żeńskich tworzą się kuliste, brodawkowate owoce o średnicy od 3 do 5 mm. Ich mięsista okrywa w czasie dojrzewania ma różowoczerwoną barwę, a po pęknięciu odsłania czarne, błyszczące nasiona. Po wysuszeniu i zmieleniu spożywa się wyłącznie okrywę. Żółtodrzew pieprzowy bardzo dobrze znosi cięcie, nawet silne. Chociaż roślina jest samopylna, obfitszą produkcję owoców uzyskasz, sadząc w ogrodzie 2 lub więcej egzemplarzy.

Przy stole:

Różowych jagód tego żółtodrzewu pieprzowego nie należy mylić z „różowymi jagodami” ani „różowym pieprzem” sprzedawanymi na stoiskach z przyprawami. Te ostatnie pochodzą z innego niewielkiego drzewa, zwanego Schinus terebinthifolius, pieprzu czerwonego, pochodzącego z Ameryki Południowej. W kuchni różową „skórkę” owoców naszego Zanthoxylum wykorzystuje się do przyprawiania przetworów, ryżu, sałatek i dań gotowanych. Ta przyprawa jest nieodzownym składnikiem tradycyjnej kuchni azjatyckiej. Suszone i sproszkowane liście również znajdują zastosowanie, zwłaszcza w Japonii. Ich aromat jest bardzo zbliżony do aromatu jagód.

W ogrodzie:

To niewielkie drzewo o niezwykle interesującej korze doskonale pasuje do ogrodu w stylu angielskim lub naturalistycznym. Posadzone jako soliter może z czasem stać się pięknym egzemplarzem, który wzbudzi zdziwienie odwiedzających. Aby odsłonić pień, można bez problemu przyciąć najniższe gałęzie do wysokości 1 m nad ziemią. Pozostawiony bez cięcia, naturalnie odnajdzie swoje miejsce w nieformowanym żywopłocie, w towarzystwie dereni, jarzębów, kalin, żółtnicy pomarańczowej, jabłoni i ozdobnych wiśni lub ewodii Daniella. Cierniste młode gałązki sprawiają, że ten piękny krzew idealnie nadaje się na żywopłot obronny. W takim zastosowaniu warto połączyć go na przykład z poncyrią trójlistkową, różą Moyesa, ognikiem szkarłatnym, głogiem jednoszyjkowym Crataegus monogyna, pigwowcem japońskim 'Cido' i rokitnikiem pospolitym...